Bu derste oyunun haritası 🗺️
- Kümeler — “var mı?” sorusu: küfür filtresi, açılan bölümler set
- Sözlükler — anahtar → değer: yerelleştirme, eşya tabloları dictionary
- Sayma — kelime sıklığı, oyun analitiği, Zipf yasası
- Dizinleme — ters dizin: etiketle eşya arama inverted index
- Seyrek vektörler — çoğu sıfır olan devasa tablolar sparse vector
- Oyunda — Markov zinciriyle NPC repliği üretmek
…oyununuzu 4 dile çevirecek tabloyu, sohbet filtresini, “ateş VE efsanevi” eşya aramasını ve kendi kendine konuşan bir NPC’yi birkaç satırla yazabileceksiniz.
Bunların ortak noktası ne?
- “Bu kullanıcı adı yasaklı mı?”
- “
menu.playAlmancada ne yazılacak?” - “Bu maçta hangi silah kaç kez kullanıldı?”
- “Ateş etiketli eşyalar hangileri?”
Hepsi bir sembol tablosu: put(anahtar, değer) ve get(anahtar). Değer bazen yok (küme), bazen sayı (sayaç), bazen liste (dizin).
Hangi uygulama? Hash tablosu (sıra gerekmiyorsa, en hızlı) ya da dengeli BST (sıra gerekiyorsa). Bu sunumda ikisini de “hazır” kullanacağız: Python dict/set, C# Dictionary/HashSet, JS Map/Set.
Mini sözlük
| set | küme | Tekrarsız anahtarlar topluluğu; sadece “var mı?” |
| whitelist · blacklist | izin listesi · yasak listesi | Bir kümede olanlara izin ver / olanları engelle |
| dictionary · lookup | sözlük · arama | Anahtardan değere |
| localization (l10n) | yerelleştirme | Oyunu başka dillere/kültürlere uyarlamak |
| frequency counter | sıklık sayacı | anahtar → kaç kez görüldü |
| inverted index | ters dizin | kelime/etiket → geçtiği belgeler/eşyalar |
| sparse vector · matrix | seyrek vektör · matris | Çoğu elemanı sıfır olan; sadece doluları saklanır |
| Markov chain | Markov zinciri | Bir sonraki durumun sadece şimdikine bağlı olduğu rastgele süreç |
- kümeler
- sözlükler
- sayma
- dizinleme
- seyrek vektörler
- oyunda: Markov replikleri
Küme API’si ve üç dildeki karşılığı
| add(key) | ekle (zaten varsa hiçbir şey olmaz) |
| contains(key) | var mı? |
| remove(key) | çıkar |
| size() | kaç eleman? |
| dil | hash tabanlı | BST tabanlı (sıralı) |
|---|---|---|
| Python | set | — (kütüphane: sortedcontainers) |
| C# | HashSet<T> | SortedSet<T> |
| JavaScript | Set | — |
Sohbet filtresi: yasak listesi
⚠️ Türkçe tuzağı: C#/JS’te "AYDIN".ToLower() → “aydin” (noktalı i!) olabilir. Türkçe için ToLower(new CultureInfo("tr-TR")) / toLocaleLowerCase("tr"). Gerçek filtreler ayrıca “a.p.t.a.l”, “4ptal” gibi hileleri de yakalamak zorunda.
Küme işlemleri: birleşim, kesişim, fark
Ali ve Ayşe’nin kazandığı başarımlar:
- Kesişim intersection: ikisinin de kazandığı
- Birleşim union: en az birinin kazandığı
- Fark difference: Ali’de olup Ayşe’de olmayan → “Ayşe’ye ipucu ver!”
Kesişimin maliyeti: küçük kümedeki her eleman için büyük kümede “var mı?” → hash ile ~küçük kümenin boyu kadar.
🔗 Başka gözle: etkileşimli anlatımlar ve yazılar
Aynı konuyu başka bir anlatımla, kendi elinizle oynayarak görmek çok işe yarar. Kartlar yeni sekmede açılır; çoğu İngilizce ama görsel ve etkileşimli.
if (!hit.Contains(enemy)) { hit.Add(enemy); Damage(enemy); }. Liste de çalışır ama her kontrol N; 200 düşmanlık patlamada 200² = 40.000 adım.- kümeler
- sözlükler
- sayma
- dizinleme
- seyrek vektörler
- oyunda: Markov replikleri
🎮 Yerelleştirme tablosu: CSV’den sözlüğe
Anahtar ve değer sütunlarını değiştirin: aynı veri, farklı sözlükler. “tr” sütununu anahtar yapıp “İksir”i arayın — ya da “anahtar” → “de” yapıp Almanca oyunu açın. Anahtar sütunu olarak “en”i seçmek neden sorun olabilir?
CSV’den sözlük kurmak — kod
🎒 [1:] / .Skip(1) / .slice(1): ilk elemanı atla. Gerçek CSV’de virgül içeren metinler tırnakla yazılır (“Merhaba, yolcu”) — onlar için hazır CSV kütüphanesi kullanın.
- Tasarımcılar kod yazmadan dengeyi değiştirebilir: Excel/Google Sheets → CSV → oyun.
- Eşya, düşman, yetenek, diyalog… hepsi “ID → satır” sözlükleri. Unity’de ScriptableObject’ler ya da JSON dosyaları da aynı fikir.
- Ağ üzerinden “ejder kılıcı” yerine ID (örn. 1042) yollanır: daha az bayt, sunucu ID’yi sözlükte arar.
- Yerelleştirmede metin hiçbir zaman koda gömülmez: kodda sadece
"npc.greet"anahtarı yaşar. Dil değişince sadece sözlük değişir.
put eski değeri günceller. Bu yüzden yerelleştirmede anahtar dilden bağımsız, benzersiz bir ID olur: item.shield, skill.shield.- kümeler
- sözlükler
- sayma
- dizinleme
- seyrek vektörler
- oyunda: Markov replikleri
Kelime sıklığı — kendiniz deneyin
🎬 Ara: Zipf yasası
The Zipf Mystery
Vsauce (Michael Stevens) · 21 dk 05 sn · YouTube’da aç
Kelime sıklığı demosunda gördüğümüz dağılım tesadüf değil: en sık kelime ikinciden yaklaşık iki, üçüncüden üç kat sık çıkar. Bu yasa oyunlarda da karşımıza çıkar (eşya kullanımı, oyuncu sayıları). İlk 8 dakika yeterli.
Sayaç kodu: geleneksel ve modern
Zipf yasası ve oyun analitiği
Her dilde en sık kelime, ikinciden ~2 kat, üçüncüden ~3 kat sık geçer: sıklık ≈ 1 / sıra. Türkçede “bir”, “ve”, “bu”…
- Şaşırtıcı biçimde oyunlarda da: en çok kullanılan silah, en çok seçilen karakter, en çok ölünen yer… az sayıda şey çoğu kullanımı alır.
- Dengeleme ekibi tam olarak bu sayaçlara bakar: “Oyuncuların %60’ı aynı silahı seçiyorsa o silah fazla güçlü.”
put/get → hash. Sonuçları alfabetik yazdırmak istersek ya en sonda sıralarız ya da baştan BST (C# SortedDictionary) kullanırız. “En sık 10” için: hepsini sırala (N lg N) ya da 10’luk öncelik kuyruğu (Öncelik Kuyrukları sunumu: N lg 10!).🧪 Kod laboratuvarı: canavar sayacı
NaN çıkıyor? (İpucu: ilk görüşte counts[w] nedir? undefined + 1 = ?) Düzeltin — önce geleneksel if ile, sonra ?? 0 ile.- kümeler
- sözlükler
- sayma
- dizinleme
- seyrek vektörler
- oyunda: Markov replikleri
Ters dizin: etiketten eşyalara
Normal tablo: eşya → etiketleri. Ters dizin: etiket → eşyalar. Arama motorlarının kalbi: kelime → içinde geçtiği sayfalar.
Ters dizin kurmak — kod
🎒 Değer bir liste (ya da küme): Dictionary<string, List<string>> = “string’den string listesine sözlük”. for name, tags in items.items() / foreach (var (name, tags) in items) / for (const [name, tags] of …): her çifti iki değişkene ayır.
Dizinler her yerde
- Dosya dizini: kelime → içinde geçtiği dosyalar (Spotlight, Windows arama)
- Kitap dizini / konkordans: kelime → geçtiği sayfalar/konumlar
- Arama motoru: kelime → web sayfaları (milyarlarca!)
- Envanter / mağaza filtreleri (etiket → eşyalar)
- Görev günlüğünde arama (kelime → görevler)
- “Bu ses dosyası hangi seviyelerde kullanılıyor?” (varlık → sahneler) — oyun motorlarının “referans bul” özelliği
- Yapay zekâ: “silah taşıyan düşmanlar” sorgusunu her karede taramak yerine dizinden okumak
🐍 Kod laboratuvarı: ters dizin (Python)
index[t] = [name] her seferinde ne yapıyor?) Düzeltin. Bonus: setdefault ya da collections.defaultdict(list) ile tek satıra indirin.- kümeler
- sözlükler
- sayma
- dizinleme
- seyrek vektörler
- oyunda: Markov replikleri
Çoğu sıfır olan devasa tablolar
Doluluk kaydırıcısını oynatın. Sembol tablosu: (satır, sütun) → değer, sadece sıfır olmayanlar için. Sıfırları saklamak da onlarla çarpmak da israf.
Seyrek vektör — kod
SparseVector: indeks → değer sembol tablosu.
- get(i): tabloda yoksa 0
- put(i, 0): tablodan sil (sıfırları saklama!)
- dot (iç çarpım): sadece dolu indeksleri gez → maliyet ~ dolu eleman sayısı, N değil
Arka plan: sonsuz bir dünya belleğe nasıl sığar?
- Minecraft’ın dünyası küplerden (blok) oluşur ve yatayda yaklaşık 60 milyon × 60 milyon blok genişliğindedir; yükseklik 384 blok.
- Hepsini tek bir 3 boyutlu dizide tutmak: 60 M × 60 M × 384 ≈ 1018 hücre. Dünyadaki bütün diskler yetmez; üstelik neredeyse tamamı oyuncunun hiç gitmeyeceği yerlerdir.
- Çözüm: dünya chunk denen parçalara bölünür: 16 × 16 blokluk dikey sütunlar. Yalnızca oyuncunun çevresindeki chunk’lar üretilip belleğe alınır (soldaki mavi kareler); oyuncu yürüdükçe öndekiler yüklenir, arkadakiler diske yazılıp bellekten atılır.
- Yüklü chunk’lar bir sembol tablosunda (sözlükte) durur: anahtar chunk’ın koordinatı, değer chunk’ın kendisi.
| anahtar (cx, cz) | değer |
|---|---|
(0, 0) | Chunk: 16 × 16 × 384 blok |
(1, 0) | Chunk … |
(−2, 2) | Chunk … |
(40, −7) | tabloda yok → henüz yüklenmedi |
Görüş mesafesi 12 chunk ise bellekte (2 · 12 + 1)² = 625 chunk vardır; dünyanın geri kalan trilyonlarca chunk’ı için tek bayt harcanmaz. Çoğu hücresi boş olan böyle yapılara seyrek (sparse) denir: “boş”u saklamaz, yalnızca “var olan”ı bir tabloda tutarız.
🎮 Oyunda seyrek yapılar
(cx, cz) → Chunk. Aynı fikir bir kez daha: oyuncunun değiştirdiği bloklar ayrı bir tabloda tutulur: (x, y, z) → blok. Dünya, tohumdan (seed) yeniden üretilebildiği için kayıt dosyasına yalnızca bu değişiklikler yazılır; el değmemiş dağları ve boş gökyüzünü kimse saklamaz.🔗 Ayrıntısı: G2 · Uzaysal Bölümleme (uzaysal hash: sonsuz dünyada yalnızca dolu hücreler) sunumunda.
- kümeler
- sözlükler
- sayma
- dizinleme
- seyrek vektörler
- oyunda: Markov replikleri
🗣️ Markov zinciriyle NPC repliği
Tablo: son kelime(ler) → ardından gelen kelimeler listesi. Üretirken sona bak, tablodan rastgele bir aday seç, ekle, tekrarla. “Önek uzunluğu 2” daha anlamlı ama kaynağa daha çok benzeyen cümleler üretir.
Markov üreteci — kod
- İsim üretimi: harf düzeyinde Markov (önek = son 2–3 harf) → “Tharogan”, “Eldrimel” gibi fantastik ama telaffuz edilebilir isimler. Birçok rogue-like ve strateji oyunu böyle yapar.
- Müzik / seviye üretimi: “bu karoyu hangi karo izler?” tablosu (Wave Function Collapse’ın uzak akrabası)
- Oyuncu modelleme: “oyuncu bu hamleden sonra genelde ne yapıyor?” → YZ rakip tahmin eder (dövüş oyunlarında “okuma”)
Büyük dil modelleri (ChatGPT gibi) bu fikrin çok çok gelişmiş hâli: “önceki kelimelere göre sonraki kelimenin olasılığı”. Ama tablo yerine milyarlarca parametreli bir sinir ağı kullanırlar.
Derin hikâye: Redis sıralı kümeleri ve oyun liderlik tabloları
- Milyonlarca oyunculu bir oyunda “ilk 100”, “benim sıram kaç?”, “benim çevremdeki 10 oyuncu” sorularını her saniye binlerce kez cevaplamak gerekir.
- Bellek içi veri deposu Redis’in sıralı küme (sorted set) türü bunun için yaygın kullanılır:
ZADDskoru ekler/günceller,ZREVRANKsıralamayı,ZREVRANGEaralığı verir. - İçeride iki sembol tablosu birlikte çalışır: bir hash tablosu (oyuncu → skor, O(1)) ve skora göre sıralı bir atlamalı liste (skip list; ekleme, güncelleme, sıra ve aralık için O(log N)). Atlamalı liste, William Pugh’un 1990’da “dengeli ağaçlara olasılıksal bir alternatif” olarak önerdiği yapıdır.
Kaynak: Redis: Sorted sets · Pugh 1990
🧰 Kütüphaneler ve araçlar
| ad | platform | ne yapar / sınırları | nasıl eklenir |
|---|---|---|---|
| Redis Sorted Sets | sunucu (her dil için istemci) | Liderlik tabloları, sıralı zaman çizelgeleri; atlamalı liste + hash. | Docker: redis; C#: StackExchange.Redis |
| Dictionary · SortedDictionary | C# / Unity | Sırasız (hash) ve sıralı (ağaç) sembol tabloları. | yerleşik |
| collections.Counter · defaultdict | Python | Sayma ve varsayılan değerli sözlükler: frekans tabloları, gruplama. | standart kütüphane |
| SQLite | her platform | Kalıcı sembol tablosu: indeksli sorgular, aralıklar, sıralama. | Unity için paketler |
| Map · Set | JavaScript | Ekleme sıralı sözlük ve küme. | yerleşik |
🧩 Oyunlarda sembol tablosu uygulamaları
- Eşya veritabanı: kod → tanım (sözlük); etiket → eşyalar (ters indeks: “ateş”, “kılıç” etiketli eşyalar).
- Başarımlar: açılmış başarımlar kümesi; “bu ilk kez mi?” kontrolü O(1).
- Seyrek ızgaralar: sonsuz dünyada sadece dolu hücreleri tutmak (koordinat → hücre).
- Telemetri: olay türü → sayı (Counter); bölüm → ölüm konumları.
- Liderlik tablosu: yukarıdaki hikâye; küçük oyunlar için SortedSet de yeter.
- Üyelik testini listeyle yapmak (O(n)).
- Her istekte bütün tabloyu sıralamak.
- Sürekli büyüyen önbellek sözlüklerini hiç temizlememek (bellek sızıntısı).
- Ters indeksi güncellemeyi unutmak (eşya silinince etiket listesinde kalır).
🤖 Bu konuyu bir YZ kod asistanıyla yazarken
- Liste ile üyelik testi
- Her istekte tam sıralama
- Sınırsız büyüyen önbellek
- Ters indeksi tutarsız bırakmak
“C# (.NET 8) arka uç için StackExchange.Redis kullanan bir LeaderboardService yaz: SubmitScore(oyuncuId, skor) sadece daha yüksekse günceller (ZADD GT), GetTop(n), GetRank(oyuncuId), GetAround(oyuncuId, k). Haftalık tablolar için anahtar adına hafta numarası koy ve 8 gün sonra sona erdir. Redis yoksa SortedSet ile çalışan bir bellek içi sürüm ve ikisi için ortak birim testleri ekle.”
- Hangi sorguların sık olduğunu yazın (rank mı, aralık mı?)
- Ters indeksin güncellenmesini test ettirin
- Bellek sınırı ve temizleme politikası isteyin
- Sunucu tarafında Redis/SQLite seçeneğini sorun
🚀 Proje ve araştırma önerileri
- [kolay] Başarım sistemi — Açılmış başarımlar kümesi ve olay sayaçları (Counter) ile basit bir başarım motoru.
- [orta] Etiketli envanter — Ters indeksle “ateş VE kılıç” gibi etiket sorguları.
- [orta] Liderlik tablosu servisi — Redis ya da SQLite ile; sıra ve “çevremdekiler” sorguları.
- [araştırma] Bloom filtresi — “Bu prosedürel seviye daha önce üretildi mi?” sorusu için Bloom filtresi; yanlış pozitif oranını ölçün.
📄 Akademik okumalar ve kaynaklar
Atlamalı listeler.
Bloom filtreleri.
Sembol tablosu uygulamaları.
Neler öğrendik? 🎒
| uygulama | anahtar → değer | 🎮 örnek | tipik seçim |
|---|---|---|---|
| küme | anahtar → (yok) | yasaklı kelimeler, vurulmuş düşmanlar | HashSet / set / Set |
| sözlük | anahtar → değer | yerelleştirme, eşya tablosu | Dictionary / dict / Map |
| sayaç | anahtar → sayı | silah kullanım analitiği | hash (+ en sonda sırala) |
| ters dizin | anahtar → liste/küme | etiketle eşya arama | hash + küme kesişimi |
| seyrek vektör | indeks → değer (≠ 0) | sonsuz dünya, öneri sistemi | hash |
| Markov tablosu | önek → sonraki listesi | NPC replikleri, isim üretimi | hash |
Sıra gerektiğinde (alfabetik çıktı, aralık, en küçük) hash yerine dengeli BST (SortedDictionary / SortedSet).
Alıştırmalar 🏋️
- Kendi oyununuz için 3 dilli bir yerelleştirme CSV’si yazın; eksik çeviri varsa İngilizceye, o da yoksa anahtarın kendisine düşen bir
T(key)fonksiyonu yazın. - Bir maç kaydındaki (silah adı listesi) en çok kullanılan 3 silahı bulun: (a) sözlük + sıralama, (b)
Counter.most_common. - Envanter için “etiket1 VE etiket2 VE etiket3” sorgusu yazın. Kümeleri hangi sırayla kesiştirmek en hızlıdır?
- Harf düzeyinde Markov ile 20 fantastik isim üretin (eğitim verisi: 30 Tolkien/ D&D ismi). Önek uzunluğu 1, 2, 3 için sonuçları karşılaştırın.
- Sonsuz bir 2B karo haritasını
(x, y) → karosözlüğüyle tutun. Oyuncu etrafındaki 20×20 alanı çizerken kaç sözlük araması yapılıyor? - 🤖 Bir YZ asistanından “Python’da bir küfür filtresi” isteyin. Türkçe karakterleri (I/ı, İ/i) doğru ele alıyor mu? “4ptal” gibi hileleri?
🎮 Bu sunumdaki oyunlar
Adı geçen oyunu tanımıyorsanız: oyuncuların kullandığı wiki sayfası ve oyunu kısaca gösteren bir video. ▶ video slaydın üstünde açılır (Esc ile kapanır); 🎯 işaretli bağlantılar doğrudan bu sunumdaki konuya gider.
